Biến chứng cấp khi đường huyết tăng quá cao:

• Hôn mê do nhiễm ceton acid.
• Hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu.

Biến chứng mạn do tiểu đường gồm:

Biến chứng mạch máu nhỏ: ở mắt, thận, thần kinh. Ở mắt gây viêm võng mạc, đục thủy tinh thể, mù đột ngột. Ở thận gây viêm thận, suy thận. Ở thần kinh gây teo cơ, mất hoặc tăng cảm giác đau, có cảm giác như điện giật, tê tay chân, liệt các dây thần kinh sọ não gây sụp mi, lé mắt, méo miệng hoặc gây bất lực ở nam giới…

Biến chứng mạch máu lớn: ở tim, mạch máu ngoại biên, não, chẳng hạn gây xơ cứng động mạch, thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim, cao huyết áp, tai biến mạch máu não dẫn đến đột quỵ…

Biến chứng khác: da, xương khớp, nhiễm trùng,…

Biến chứng loét, nhiễm trùng, biến dạng bàn chân của người đái tháo đường.

Mọi người bệnh tiểu đường đều có thể bị các biến chứng mạn. Tỉ lệ biến chứng mạn gia tăng tùy thuộc vào tình trạng mất cân bằng đường huyết và thâm niên của bệnh.

Ai có nguy cơ bị bệnh tiểu đường? Làm sao phát hiện bệnh?

Để phát hiện sớm bệnh tiểu đường cần xét nghiệm đường huyết định kỳ:

Xét nghiệm đường huyết lúc đói ở tuổi từ 45 trở đi. Nếu kết quả bình thường, tốt nhất thử lại mỗi năm.

Xét nghiệm đường huyết lúc đói ở tuổi trẻ hơn và thường xuyên hơn khi có 1 trong các yếu tố sau:

• Cha mẹ hay anh chị em ruột bị bệnh tiểu đường.
• Không vận động thể lực.
• Dư cân hay béo phì.
• Cao huyết áp.
• Rối loạn mỡ máu.
• Đã được chẩn đoán có rối loạn dung nạp đường hay rối loạn đường huyết lúc đói.
• Sinh con to trên 4kg hay đã được chẩn đoán tiểu đường trong thai kỳ.
• Có bệnh tim mạch hay tai biến mạch máu não.

Ngoài ra cần đến khám ở các cơ sở y tế để được xét nghiệm đường huyết khi có các triệu chứng nghi ngờ mắc bệnh tiểu đường như: mờ mắt, sụt cân, vết thương lâu lành, đau nhức, ngứa, tiểu nhiều, khát nước, bất lực ở nam giới,…

Những yếu tố nào ảnh hưởng đến đường huyết của người bệnh?

Đường huyết của người bệnh dao động trong ngày, có nhiều yếu tố làm cho đường huyết tăng lên hoặc giảm xuống. Đường huyết bị ảnh hưởng bởi:

Thức ăn, kích xúc tâm lý (stress), bệnh phối hợp: làm đường huyết tăng lên.

Insulin, thuốc uống, luyện tập thể lực: giúp giảm đường huyết.

Lưu ý là mỗi người bệnh tiểu đường sẽ đáp ứng khác nhau với các yếu tố nêu trên.

Vùng đường huyết nguy hiểm của bệnh tiểu đường là gì?

Nhiều nghiên cứu khoa học đã chứng minh bệnh tiểu đường có những vùng đường huyết nguy hiểm, đó là khi đường huyết quá thấp hay quá cao.

Đường huyết xuống thấp dưới 60mg/dL dễ đưa người bệnh đến hôn mê hoặc thậm chí tử vong nếu không được điều trị kịp thời, còn khi đường huyết thường xuyên tăng cao trên 180mg/dL thì dễ gây ra các biến chứng ở mắt, thận, thần kinh, mạch máu, tim, não,… Chính vì vậy người bệnh phải được điều trị sao cho đạt được đường huyết nằm trong vùng an toàn.

Như vậy:

Đường huyết ổn định, nằm ngoài vùng nguy hiểm, gần mức bình thường sẽ giúp bệnh nhân sống khỏe mạnh và ngăn ngừa biến chứng.

Đường huyết hạ quá mức đưa người bệnh đến hôn mê do hạ đường huyết.

Đường huyết cao đưa người bệnh đến các biến chứng mạn như mù, đột quỵ, bệnh tim mạch, đoạn chi,…

Đường huyết quá cao gây ra các biến chứng cấp như hôn mê nhiễm toan ceton, hôn mê tăng áp lực thẩm thấu,…

Đường huyết dao động nhiều lúc quá cao, lúc quá thấp cũng đưa đến các biến chứng, chất lượng sống kém.

Trên đây là những biến chứng thường gặp của bệnh tiểu đường, cũng như những nguy cơ mắc bệnh. Bạn nên đến bác sĩ thăm khám thường xuyên để phòng ngừa và điều trị sớm bệnh tiểu đường.

Với bệnh nhân đái tháo đường, luyện tập và chế độ ăn đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát bệnh. Theo phó giáo sư Đỗ Trung Quân, Trưởng khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Hữu nghị (Hà Nội), người bệnh nên hoạt động thể lực ở mức trung bình (đạt 50-75% nhịp tim tối đa) ít nhất 150 phút một tuần, thực hiện ít nhất 3 ngày mỗi tuần; không nghỉ tập quá 2 ngày; gia tăng dần cường độ và thời gian tập luyện.

Đi bộ là loại hình phổ biến và dễ thực hiện nhất, người bệnh cần đi bộ ít nhất 30 phút mỗi ngày, không nghỉ quá 2 ngày. Đối với bệnh nhân lớn tuổi, có thể chia ra đi bộ quãng ngắn (như 10-15 phút, 3 lần một ngày).

Về chế độ ăn, người bệnh lưu ý chia thành nhiều bữa, cụ thể: 3 bữa chính, có thể ăn thêm một hay 2 hay 3 bữa phụ (mỗi bữa phụ hàm lượng đường không vượt quá 15 g) tùy từng người bệnh. Bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị vì phải căn cứ vào loại thuốc đang uống/tiêm và chế độ tập luyện hàng ngày. Cố định giờ ăn, không bao giờ được bỏ bữa; ổn định lượng thực phẩm ăn vào, có điều chỉnh linh động theo hoạt động thể lực theo bác sĩ chỉ định.

Dưới đây là một số lời khuyên về thực phẩm nên dùng và hạn chế dùng:

Nhóm bột đường:

Nên dùng: Ngũ cốc nguyên hạt, gạo còn vỏ cám, đậu đỗ, rau củ…; chế biến bằng cách hấp, luộc, nướng; hạn chế đồ rán, xào

Hạn chế dùng: Gạo trắng, bánh mì trắng miến, bột sắn dây, các loại củ nướng.

Chú ý: Các loại củ (khoai, sắn..) cũng thuộc nhóm tinh bột nên khi đã ăn các thực phẩm này thì phải giảm hoặc cắt cơm.

Nhóm thịt cá:

Nên dùng: Ăn cá, thịt nạc, thịt lọc bỏ mỡ, gia cầm bỏ da; các loại đậu đỗ (đạm có nguồn gốc thực vật); chế biến bằng cách hấp, luộc, nướng, áp chảo… để loại bỏ bớt mỡ

Nhóm chất béo, đường:

Nên dùng: Chọn các chất béo không bão hoà (dầu đậu nành, olive, vừng, dầu cá, mỡ cá…).

Hạn chế dùng: Các thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hoà, cholesterol làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch, không tốt cho sức khoẻ (thịt mỡ lợn, phủ tạng động vật, da gia cầm, kem tươi, dầu dừa…). Hạn chế bánh kẹo ngọt, kem, xirô, mứt, các loại nước ngọt có ga…

Nhóm rau:

Nên dùng: Ăn sống, hấp, luộc; rau trộn nên sử dụng lượng dầu ăn nhỏ thay vì các loại nước sốt nhiều chất béo; có thể sử dụng các loại gia vị như hành, tỏi, tiêu, ớt…

Quả:

Nên dùng: Ăn trái cây tươi, mua hoặc chia sẵn thành từng phần nhỏ, ăn nguyên trái hoặc cắt nhỏ hơn là nước ép. Chú ý không thêm đường hoặc kem, nước sốt; nên lựa chọn những hoa quả có hàm lượng đường thấp

Hạn chế dùng: Các loại quả sấy khô.

Sữa: Cung cấp đường, đạm, canxi, vitamin và chất khoáng

Mỗi ngày sử dụng 1-2 khẩu phần (một khẩu phần chứa 12 g chất đường, 8 g đạm, 0-8 g chất béo, 90-150 kcal). Người bệnh nên chọn các loại sữa ít hoặc không béo, các loại sữa chua ít béo, không đường.

Dinh dưỡng hợp lý

Ăn đa dạng thực phẩm, đảm bảo cân bằng năng lượng. Nên ăn hơn 20 loại thực phẩm mỗi ngày bằng cách ăn các món ăn hỗn hợp, có nhiều món trong một bữa ăn, thay đổi bữa để ăn ngon miệng, nên chia khẩu phần thành nhiều bữa.

Lựa chọn chất bột đường một cách thông minh

Năng lượng do nhóm bột đường cung cấp từ 55 – 60% tổng năng lượng ăn dựa vào cân nặng và mức độ hoạt động thể lực. Hạn chế các thực phẩm có chứa carbohydrate tinh chế như bánh mỳ trắng, gạo trắng, khoai tây chiên, kẹo, nước ngọt, thức ăn nhanh… Nên sử dụng thực phẩm chứa nhiều cacbohydrate phức hợp như gạo lứt, khoai củ… để giữ mức đường máu ổn định vì chúng được tiêu hóa chậm hơn, do đó ngăn ngừa cơ thể sản xuất quá nhiều insulin, chúng cũng giúp bạn no lâu hơn. Nếu bạn ăn đồ ngọt, nên ăn chúng trong bữa ăn, không nên ăn độc lập vì có thể gây tăng đường máu đột ngột.

Tăng cường chất xơ trong chế độ ăn hàng ngày

Chất xơ trong chế độ ăn đặc biệt có ích, chúng có nhiều trong một số thực phẩm như táo, cam, vỏ trái cây, cây họ đậu, gạo giã hẩm, rau xanh… Chất xơ có tác dụng làm giảm đáp ứng glucose máu và insulin bằng cách kìm hãm thủy phân tinh bột và hấp thu glucose, lưu thức ăn ở dạ dày lâu hơn. Ăn nhiều chất xơ cũng có thể làm giảm nhanh mức đường máu bằng cách cải thiện độ nhạy cảm của insulin. Lượng chất xơ cao còn trực tiếp làm tăng cảm giác no kết hợp làm giảm cholesterol. Khuyến nghị lượng chất xơ khẩu phần khoảng 14g/1.000kcal từ thức ăn, nên là chất xơ hòa tan.

Lựa chọn chất béo lành mạnh

Chất béo làm chậm quá trình tiêu hóa giúp bạn no lâu hơn, làm lượng đường trong máu không bị tăng vọt một cách nhanh chóng. Tuy nhiên, để phòng thừa cân béo phì mức tiêu thụ lipid trong khẩu phần ăn của người trưởng thành nằm trong khoảng18 -25% năng lượng của khẩu phần. Cần tránh chất béo bão hòa, chất béo thể Trans (sản phẩm bơ sữa toàn phần và mỡ động vật, các đồ chiên rán kỹ). Cần hạn chế cholesterol ở mức thấp nhất. Nên sử dụng chất béo không bão hòa có nguồn gốc từ thực vật  như dầu oliu, dầu hạt cải, dầu đậu nành… Ưu tiên sử dụng các acid béo omega-3 hỗ trợ não và sức khỏe tim mạch (cá hồi, cá ngừ).

Nhóm chất đạm

Cần đảm bảo theo nhu cầu khoảng 12 – 14% tổng năng lượng (nếu bị đái tháo đường thì nhu cầu chất đạm cần tăng lên khoảng 15%).

Cần đủ vitamin và khoáng chất: Nên sử dụng từ nguồn rau, quả tươi (quả ít ngọt).

Những điều cần lưu ý

Ngoài ra, đồ uống có cồn (rượu, bia), các loại nước ngọt có ga (coca cola, pepsi) cần hạn chế, nên ăn có chừng mực, không nên ăn quá no hay quá đói, không ăn thứ gì quá nhiều, không nên bỏ ăn sáng, nên khám sức khỏe định kỳ đặc biệt với những người có nguy cơ cao như béo phì, rối loạn mỡ máu, có người thân trong gia đình (cha, mẹ, anh, chị em ruột) bị tiểu đường, phụ nữ sinh con có cân nặng > 4kg, tiền sử đái tháo đường thai nghén…

Tóm lại, đái tháo đường có thể dự phòng được bằng chế độ dinh dưỡng và hoạt động thể lực hợp lý, giữ cân nặng vừa phải, tránh béo phì.